ندارد كه از روى استحقاق به آن توسّل جويد ، و بر هيچ چيزى قدرت ندارد و گريز گاهى براى او نيست ؛ و نيز چگونه اميدوار نباشد و حال آن كه ناتوانى خود را مىداند و مىبيند كه در درياى نعمتهاى ظاهرى و باطنى خداوند كه به شماره در نمىآيد غوطه‌ور است . محبّ با مشاهدهء احوال خود به ديده‌اى بيدار پروردگارش را بر اساس رجا عبادت ، و زاهد بر پايهء خوف او را پرستش مىكند . اويس به هرم بن حيّان گفت : مردم بر اساس رجا عمل كرده‌اند ، پاسخ داد : ما بر پايهء خوف عمل مىكنيم ، و خوف دو قسم است : ثابت و معارض . خوف ثابت رجا به بار مىآورد ، و خوف معارض خوف دومى را ايجاد مىكند . رجا نيز دو قسم است : رجاى عاكف و رجاى بادى ، عاكف خوف ثابتى را باعث مىشود كه رابطهء محبّت را تقويت مىكند ، و بادى اهل عجز و تقصير و حيا را صحّت مىبخشد . غزّالى مىگويد : بنابراين بالاترين هدف مؤمن آن است كه خوف و رجاى خود را اعتدال دهد ، امّا غلبهء رجا در اكثر مردم منشأ آن فريفتگى و كمى معرفت است . به همين سبب خداوند متعال در بيان حال كسانى كه آنان را ستوده ميان خوف و رجا جمع كرده و فرموده است : يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً ؛ « 47 » و نيز : يَدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً . « 48 » ليكن براى همگى مردم اين روزگار شايسته‌تر خوف است به شرط آن كه آنان را به نوميدى و ترك عمل و يأس از آمرزش پروردگار نكشاند ، چه اينها سبب سستى در عمل و انگيزه‌اى براى فرو رفتن در معاصى است ، و اين خوف نيست بلكه يأس و نوميدى است ، زيرا خوف آن است كه انسان را به عمل وادارد ، و شهوتها را در نظر او زشت و ناپسند سازد ، و دل را از ميل به دنيا باز دارد ، و به دورى از سراى غرور دعوت كند ، و همين خوف است كه محمود و پسنديده است نه حديث نفسى كه در بازداشتن او از گناه و وادار كردن او به عمل هيچ تأثيرى ندارد و يا يأسى كه موجب نوميدى است . يحيى بن معاذ گفته است : هر كس خداوند را از روى خوف عبادت كند در درياى افكار غوطه‌ور مىشود ؛ و كسى كه او را از روى رجا بپرستد در وادى غرور سرگردان مىگردد ؛ و آن كه او را با خوف و رجا پرستش كند در راه روشن اذكار استقامت ورزيده است . در اين صورت از جمع ميان اين امور چاره‌اى نيست . ليكن غلبهء خوف پيش از

--> ( 47 ) سجده / 16 : پروردگار خود را با بيم و اميد مىخوانند . ( 48 ) انبياء / 90 : و با رغبت ( به رحمت ) و ترس ( از عذاب ) ما را مىخوانند .